Verzilting en zoutschade
Verzilting kan leiden tot opbrengstderving in de landbouw. Zout kan gewassen bereiken via verzilt beregeningswater en via brakke of zoute kwel. De gevoeligheid voor zoutschade verschilt per gewas en wordt daarnaast beïnvloed door bodemomstandigheden, grondwaterstanden, groeistadium en de hoeveelheid beregeningswater. Ondanks veel onderzoek bestaan er nog belangrijke kennisleemtes over de precieze processen en effecten van verzilting op landbouwgewassen.
Status
Het model rekent geen zoutschade aan het gewas zelf. Wel telt de verzilting van het oppervlaktewater mee in de beregening: een perceel dat uit oppervlaktewater beregent, beregent een gewas alleen zolang het water niet te zout is voor dat gewas. Is het water te zout, dan rekent de opbrengstderving voor dat gewas op dat perceel zonder beregening (#616). Deze pagina beschrijft die regel, de methoden voor zoutschade die onderzocht zijn en niet bruikbaar bleken, en de aanbevelingen voor vervolg.
Zout beregeningswater
Invoer
De zoutconcentratie van het oppervlaktewater komt van Deltares, per lokale oppervlaktewatereenheid (LSW) van het Landelijk Hydrologisch Model, in gram per liter bij 0; 0,5; 1 en 3 meter zeespiegelstijging (SourceData/Landbouw/Verzilting/LSW, de kolommen C_0m, C_0_5m, C_1m en C_3m). De kaart gaat uit van voortzetting van de huidige doorspoeling en is afgeleid van de water- en zoutbalansen van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging (Delsman et al., 2022 en 2024). Volgens de memo van Deltares die erbij hoort heeft de kaart nog de status concept.
Welke percelen uit oppervlaktewater beregenen, zegt de beregeningskaart van de Basisprognoses 2018, met de waarde Beregeningskaart_Oppervlaktewater in ModelParameters/Landbouw/Verzilting. Alleen op die percelen telt de zoutconcentratie; beregening uit grondwater valt buiten de regel. Dat geldt in elk beregeningsscenario (zie Opbrengstenderving): ook een scenario dat overal beregening aanneemt, beregent niet op de percelen die volgens de kaart uit te zout oppervlaktewater beregenen.
Van ankerjaar naar zeespiegelstijging
De opbrengstderving bestaat voor de ankerjaren 2017, 2050 en 2085, en de zoutconcentratie wordt per ankerjaar bepaald (SourceData/Landbouw/Verzilting/PerAnker). Een zichtjaar tussen twee ankers leest de derving van beide, gewogen naar de afstand; zie Opbrengstenderving.
Het ankerjaar wordt aan een zeespiegelstijging gekoppeld met de tijdlijnen van Vos (2021): Laag, Gematigd, Extreem en Zeer extreem. Elke tijdlijn is een polynoom in het aantal jaren na 1995, voor Laag en Gematigd met een rechte lijn na 2150 (ModelParameters/Landbouw/Verzilting/Zeespiegel). ZeespiegelScenario kiest de tijdlijn. De standaardwaarde is Extreem (RCP8.5), omdat die past bij het klimaat Warm van de opbrengstderving; een toepassing die met een ander klimaat rekent, kiest een andere tijdlijn.
De stijging telt vanaf ZeespiegelStartjaar, het jaar waarvoor de kolom C_0m geldt. Dat is 2000: een later jaar, zoals het basisjaar van het model, onderschat de stijging en daarmee de zoutconcentratie (#616). De stijging bij een ankerjaar is de waarde van de tijdlijn in dat jaar min die in het startjaar, en nul voor een ankerjaar van voor het startjaar. Met de standaardwaarden geeft dat:
| Ankerjaar | Zeespiegelstijging sinds 2000, tijdlijn Extreem |
|---|---|
| 2017 | 0,09 m |
| 2050 | 0,34 m |
| 2085 | 0,74 m |
Tussen de kolommen van de kaart wordt de concentratie lineair geïnterpoleerd. Boven 3 meter loopt de lijn tussen C_1m en C_3m door; bij de ankerjaren van het model komt geen tijdlijn zo hoog. Enkele eenheden hebben bij 0 meter een negatieve concentratie, en die telt als zoet water. Een cel die in geen eenheid ligt, of in een eenheid zonder waarde, krijgt geen zoutconcentratie, en daar geldt de regel niet.
Grenzen per gewasgroep
Deltares geeft per gewasgroep de hoogste zoutconcentratie van het beregeningswater waarbij nog beregend wordt (MaxConcentratie_gl). De gewassen van de Waterwijzer Landbouw zijn in die groepen ingedeeld volgens de richtinggevende keuzes van het programma SITO (Zoutgevoeligheid_name in SourceData/Landbouw/Yield_Reduction/WWL_relatie_database/WWL_Gewassen).
| Gewasgroep | Gewassen | Hoogste concentratie |
|---|---|---|
| Gras | gras (maaien) | 1,5 g/l |
| Akkerbouw | snijmais, wintertarwe, consumptieaardappel, suikerbieten, zaai-uien | 0,7 g/l |
| Hoogwaardig | tulp, appelbomen, laanbomen | 0,3 g/l |
In de opbrengstderving
In het sjabloon OpbrengstenDerving_T zegt ZoutTeHoog per cel, ankerjaar en gewas of de cel uit oppervlaktewater beregent dat te zout is voor de groep van het gewas. Op die cel krijgt het gewas de beregeningscode GeenBeregening, net als op een cel waar een hydrologische levering de grondwaterstand van een veenbouwsteen oplegt. De fingerprint van de dervingskaarten telt de concentratiekaart, de tijdlijn met haar coëfficiënten, het startjaar, de niveaus van de kolommen en de manier van interpoleren, de grenzen, de beregeningscode van de kaart en de gewasgroep mee, zodat een andere keuze de kaarten opnieuw laat maken.
Beperkingen
De regel volgt alleen de route via beregening uit oppervlaktewater. Zoute kwel en zout in de wortelzone tellen niet mee.
In 6.047 van de 8.626 eenheden is het water bij 0,5 meter stijging minder zout dan bij 0 meter. Daar kan de beregening bij een hogere stijging weer aangaan.
Beregenen is per ankerjaar een ja of nee: boven de grens valt de beregening het hele jaar weg, ook als het water een deel van het seizoen nog bruikbaar is.
De concentratiekaart is een concept, en volgens de memo van Deltares kunnen de grenzen per gewasgroep nog worden aangescherpt na een vergelijking met de parameterisatie van Maas-Hoffman (#616). Enkele tientallen eenheden hebben een negatieve concentratie, bijna allemaal dicht bij nul, en Deltares vermoedt daar een modelartefact. Een handvol kleine eenheden, de meeste in Zeeland, springt tussen de kolommen van sterk negatief naar ver boven de concentratie van zeewater, en twee zeer kleine eenheden langs de kust of in de uiterwaarden komen bij 3 meter op 30 en 187 g/l; Deltares noemt die twee niet realistisch. Voor de beregening maakt dat weinig uit: een negatieve waarde telt als zoet, een zeer hoge waarde ligt boven elke grens, en het areaal is klein. Bij enkele losse eenheden in het binnenland met een hoge concentratie is volgens de memo nog niet vastgesteld of het om echte verzilting gaat of om een artefact.
Onderzochte methoden voor zoutschade
O.a. WWL-tabel is onderzocht. Deze methode is niet bruikbaar, omdat zoutschade in de nieuwere versies van WWL-tabel ontbreekt. Zoutschade is wel meegenomen als component in WWL-tabel 1.0.0, alleen deze tabel is niet meer beschikbaar (#616).
Een verziltingsindex op de risicokaarten van het Deltaprogramma Zoetwater is ook verkend en zit niet in het model. Die kaarten geven in vijf klassen de verandering van het verziltingsrisico tot 2050, maar zeggen niet welke klasse zoutschade oplevert, en welke cellen binnen een klasse aangetast zijn, zou geloot moeten worden (#793).
Twee alternatieven zijn verkend en zijn niet toepasbaar. Voor Maas-Hoffman-relaties ontbreekt kennis over de omzetting van zoutconcentraties in beregeningswater naar zoutconcentraties in de wortelzone. De kaarten van de effectmodule verzilting zijn evenmin geschikt, omdat de onderliggende data (de Basisprognoses 2024) daarvoor niet betrouwbaar genoeg zijn.
Aanbevelingen voor doorontwikkeling
Er loopt veel onderzoek naar verzilting en zoutschade. Het verdient aanbeveling om nieuwe kennis actief te volgen en waar mogelijk op te nemen in toekomstige versies van de Ruimtescanner. Belangrijke verbeterpunten zijn:
- meenemen van zoute kwel als aanvullende verziltingsroute;
- onderscheid maken tussen groeistadia van gewassen;
- benutten van nieuwe inzichten uit lopend onderzoek, waaronder een promotieonderzoek en een onderzoeksprogramma over zouttransport.
Bronnen
- Deltares, zoutconcentratie van het oppervlaktewater per LSW bij 0; 0,5; 1 en 3 meter zeespiegelstijging (
lsw_concentrations_flushed.gpkg), de grenzen per gewasgroep (Max_concentratie_beregening.csv) en de memo Verzilting oppervlaktewater bij zeespiegelstijging, levering van 11 november 2026 (#616). - Delsman et al. (2022 en 2024), water- en zoutbalansen van het LHM uit het Kennisprogramma Zeespiegelstijging.
- Vos (2021), Zeespiegelstijging na 2200 ten behoeve van zoetwaterbeheer en zandige kust; de polynomen uit
ZSScurve_vos.xlsxvan Deltares.