Toepassinggebied
Status en gebruik
RSopen is onderzoekssoftware en volop in ontwikkeling. De uitkomsten zijn verkenningen onder aannames over scenario’s en beleid, geen voorspellingen. De software komt zonder garantie en zonder aansprakelijkheid, zoals de artikelen 15 en 16 van de GPL v3 bepalen. Wie uitkomsten gebruikt voor een advies of een besluit, toetst ze zelf en vermeldt welke versie van het model is gebruikt: de tak en de commit of de tag.
Doel en toepassingsgebied
De RuimteScanner is een ruimtelijk modelinstrument dat op nationaal en regionaal niveau de verdeling van ruimtevraag en -aanbod simuleert binnen beleidsmatige en fysieke randvoorwaarden, en de effecten van die verdeling uitrekent. Het model wordt ingezet voor beleidsverkenningen en ruimtelijke analyses waarin inzicht gewenst is in:
- de ruimtelijke consequenties van woningbouw- en werklocatieprogramma’s en van opgaven voor waterberging, natuur en landbouw;
- de invloed van planologische restricties en milieuzonering;
- de verdeling van uitbreidings- en herontwikkelingslocaties over Nederland onder verschillende beleidsaannames;
- de effecten daarvan, zoals overstromingsschade, groen in de woonomgeving, bereikbaarheid, koolstof en woningwaarde.
De RuimteScanner is niet bedoeld voor voorspellingen op perceelsniveau of detailplanning, maar voor strategische verkenningen op schaalniveaus zoals provincies, COROP-regio’s en gemeenten.
Generieke aannames en beperkingen
Deze tabel gaat over de allocatie. De aannames en beperkingen van de effectmodules staan in de paragraaf Effectmodules en indicatoren hieronder.
| Thema | Aannames / Beperkingen |
|---|---|
| Modeldoel | Het model simuleert nieuwbouw op uitbreidingslocaties en de herontwikkeling van bestaande woningen: een herontwikkelingskans per kadastraal perceel, geschat op sloop-nieuwbouw in de BAG die woningen toevoegt, bepaalt wanneer een perceel wordt gesloopt (#869), en de allocatie bouwt de woningen bij voorkeur op het perceel zelf terug, met een pakket dat dichter is dan wat er stond (#860). Een aparte vervangingsstroom vervangt woningen een op een op dezelfde plek en verandert de stand niet (#859). Beperkingen: herontwikkeling geldt alleen voor wonen en alleen in een regio die zijn claim voor wonen nog niet haalt, het model sloopt in de stad te oude woningen, en wat het model zelf bouwt wordt niet opnieuw herontwikkeld (#735). |
| Inputafhankelijkheden | De ruimtevraag voor wonen en werken komt uit TIGRIS XL; de andere sectoren krijgen hun opgave uit trends, beleidsdoelen, een aangeleverde opgave of een opgelegde kaart. De startstand komt uit de BAG van het Kadaster (woningen en panden), LISA (banen) en de Bodemstatistiek van het CBS (ruimtegebruik), de woningprijzen uit een hedonische schatting op NVM-transacties en de percelen uit de BRK. Fouten en keuzes in die bronnen werken direct door. |
| Restricties | Planologische en fysieke beperkingen (zoals Natura 2000, water en veiligheidszones) komen als vaste kaarten per variant uit een apart project, zie Restricties. Beleid wijzigt dus niet endogeen. Per zichtjaar verandert alleen of plancapaciteit nog vrijstelling geeft (PlancapaciteitGeldigTotEnMet), en rond werk dat de allocatie zelf nijverheid of logistiek gaf groeit een milieuzonering mee. |
| Expert judgement | Een deel van de invoer rust op expert judgement: de indeling van restricties naar hardheid (zeer hard, hard, middel, zacht), de milieucategorie van werklocaties waarvoor IBIS die niet levert (AanvullenBijOnbekend) en de bouwwijzen die een werksubsector kan dragen (#727). |
| Grenseffecten | Het studiegebied is Nederland. Wat over de grens ligt telt niet mee in de allocatie en niet in de omgevingsmaten, zoals de natuur- en waterfracties in de woningprijs. Nabij de landsgrens missen geschiktheid en indicatoren daardoor een deel van de omgeving. |
| Pull-factoren (OV, voorzieningen) | Bereikbaarheid (de reistijd tot 500.000 inwoners en tot een OV-knooppunt) en voorzieningen (de UAI) zitten in de woningprijs, en vergelijkbare maten in de geschiktheid voor werken, met coëfficiënten uit empirische schattingen. Die kaarten staan vast en veranderen niet met wat het model bouwt, dus een toekomstig OV-project zit er niet in. |
| Beleid en feedback | Beleidsreacties op ruimtedruk, zoals aanpassing van restricties of programmering, zijn niet dynamisch: het model neemt beleid als gegeven. |
| Sectorale interactie | Tussen sectoren is er geen prijsmechanisme. De sectoren worden na elkaar gealloceerd in de volgorde van ModelParameters/SectorAllocRegio, en wat een sector bij een andere verdringt komt als restclaim terug. Binnen een sector wint op een cel de subsector met de hoogste empirische geschiktheid; bij werken gaan daar voorrangsregels voor bestaande panden, plannen en stimuli aan vooraf. Voor wonen is dat het exploitatiesaldo in euro’s per ontwikkelpakket: de opbrengst uit een hedonische prijsfunctie tegen de bouw-, grondproductie-, verwervings- en sloopkosten, zie Exploitatiesaldo wonen. Werken en verblijfsrecreatie kiezen op een kans uit een logitmodel, zonder kostenkant. Landbouw maximaliseert per regio de totale geschiktheid, het netto saldo per gewas, binnen een onder- en een bovengrens per landbouwklasse. De opbrengsten in het exploitatiesaldo reageren niet op vraag en aanbod; alleen de natuur en het water in de omgeving werken per zichtjaar door in de prijs. |
| Tijdsdimensie | Het model rekent een reeks zichtjaren, vanaf een instelbaar eerste zichtjaar met een vast interval, en elk zichtjaar bouwt voort op de stand van het vorige. De allocatie is daardoor padafhankelijk: in een keer naar het eindjaar rekenen (AlleenEindjaar) geeft andere uitkomsten dan per zichtjaar. Tussen de zichtjaren is er beperkte terugkoppeling: de woningprijzen volgen de natuur en het water aan het begin van het zichtjaar, de geschiktheid voor werken volgt het eerder gealloceerde landgebruik, en de herontwikkelingskans loopt per zichtjaar op. De claims reageren niet op de allocatie en blijven na FromWhichDoWeKeepTIGRISconstant gelijk. Zie Tijdsdynamiek. |
Modelgedrag ten opzichte van waarnemingen en systeemkennis
De ruimtelijke patronen volgen uit mechanismen die op systeemkennis en waarnemingen rusten:
- Woningbouw komt bij bestaande kernen en OV terecht wanneer de ladder van een variant die locaties voorrang geeft, zoals de BAU-ladder doet met de assen bestaand bebouwd gebied en OV-bereikbaarheid; zie Tredes.
- In gebieden met strikte restricties (zoals Natura 2000, water en veiligheidszones) blijft groei weg, omdat de zeef die cellen uitsluit; zie Beschikbaarheid.
- De geschiktheid voor werken is geschat op de bouw van werkpanden van 2017 tot 2022, met onder meer de afstand tot op- en afritten en zeehavens, de reistijd naar een OV-knooppunt en naar 500.000 inwoners, de IBIS-werklocaties en het landgebruik in en rond de cel als verklarende variabelen; zie Geschiktheid.
De allocatie als geheel is niet geijkt op waargenomen ruimtelijke ontwikkeling. Onderdelen zijn wel op waarnemingen geschat: de woningprijzen op NVM-transacties uit 2000–2023, de geschiktheid voor werken op de bouw van werkpanden van 2017 tot 2022, en de herontwikkelingskans op de sloop-nieuwbouw in de BAG. Een controleharnas (Diagnose.dms) legt een aantal uitkomsten naast een norm, zoals de verwachte herontwikkeling per jaar naast de sloop op winstlocaties in de BAG. Zo’n vergelijking laat ook zien waar het model afwijkt: het niveau van de herontwikkeling valt binnen de norm, maar in de stad sloopt het model te oude woningen; zie Herontwikkelingskans.
Lokaal kunnen de uitkomsten afwijken door:
- niet-gemodelleerde lokale beleidskeuzes;
- beperkte precisie van invoerbestanden (plancapaciteit, restricties);
- prijzen die niet reageren op vraag en aanbod.
Effectmodules en indicatoren
Naast de allocatie rekent het model een tweede laag: effectmodules die van de stand na de allocatie indicatoren maken, per casus en per zichtjaar en voor een deel ook voor het basisjaar. De index staat op Effectmodules en indicatoren. Er zijn vijf thema’s:
- grondgebruik en landbouw: de landgebruikskaart, grondgebruiksverandering, verharding, vruchtbare landbouwgrond en opbrengstderving;
- allocatie: claimrealisatie, overflow en de dichtheid van wat er gebouwd is;
- wonen, waarde en kosten: de woningwaarde van nieuwbouw en door groenveranderingen, sloop en nieuwbouw, de woningvoorraad naar bouwjaar, uitkoop- en sloopkosten, de kosten van woningbouw en van werklocaties, de grondexploitatie en funderingsschade;
- klimaat, water en bodem: de CO2-uitstoot uit veen (met SOMERS), koolstofopslag, overstromingsschade (met HIS-SSM), piekbuiberging, regenwaterhergebruik en waterberging;
- groen, bereikbaarheid en gezondheid: de bereikbaarheid van groen en van banen en de sterfte door groenveranderingen.
Los van de allocatie, met een paar uitzonderingen
De effectmodules draaien los van de allocatie: ze lezen de stand na de allocatie, en de allocatie leest geen indicator terug. Een andere ladder of een andere dichtheid verandert dus de indicatoren, maar een indicator verandert niet waar het model bouwt. Een aantal berekeningen bestaat wel aan beide kanten, met dezelfde formules, en daar werkt een effect door in de geschiktheid:
- De natuur- en waterfracties van Woningwaarde agv groenveranderingen corrigeren per zichtjaar de woningprijzen in de allocatie. Het is hetzelfde sjabloon (
Templates/Suitabilities/Groenfracties_T), gevoed met de stand aan het begin van het zichtjaar in plaats van aan het eind. - De Funderingsschade verlaagt in het exploitatiesaldo de verwervingskosten van bestaande woningen, in een variant waarin de schade niet wordt hersteld.
- De aanleg van de maatregelen voor Piekbuiberging, met dezelfde fracties per variant als de indicator, en de meerkosten van bodemdaling uit Kosten woningbouw, als de variant die post aanzet, zijn posten in het exploitatiesaldo.
- De Opbrengstenderving gaat rechtstreeks de geschiktheid voor landbouw in.
Geen indicator voedt de zeef rechtstreeks. De posten hierboven werken wel door in de beschikbaarheid, via de drempel op het exploitatiesaldo in de zeef per ontwikkelpakket (MinimumExploitatieSaldo). De overstromingsschade zelf weegt niet in de allocatie, maar de zeef en de bouwwijzekeuze lezen dezelfde dieptekaarten.
Waar de indicatoren wel en niet voor geschikt zijn
De indicatoren zijn geschikt om varianten en zichtjaren met elkaar te vergelijken: dezelfde rekenregel op een andere stand. Voor een absoluut getal gelden de aannames van elke indicator, en die staan op zijn eigen pagina. Een paar beperkingen gelden voor veel indicatoren tegelijk:
- Een indicator ziet wat het model verandert. Wat het model niet aanraakt staat er met de stand of de waarneming van het basisjaar in; zo ziet de Bereikbaarheid groen geen vergroening of verdichting binnen een bestaande wijk die niet opnieuw wordt gealloceerd.
- Een deel van de invoer staat vast, zoals de reistijden van de Bereikbaarheid banen, die het netwerk van een vast jaar gebruiken.
- Schade is bruto: de Overstromingsschade rekent zonder evacuatie en zonder slachtoffers.
- Bedragen staan nominaal en als netto contante waarde in het basisjaar, zie Verdiscontering. De woningwaarden hangen aan het prijsniveau en de verbanden van de hedonische schatting, en die verbanden zijn correlationeel.
- De tabellen tellen per regio-indeling op de cellen van 25 meter; een landelijk getal uit een tabel kan iets afwijken van dezelfde som over de kaart.
- De Claimrealisatie is diagnostisch: zij laat zien of de claims ruimtelijk inpasbaar waren, en de reguliere maat kan misleidend hoog zijn waar de claim onder de stand van het basisjaar ligt.
Voor een uitspraak over een enkele cel, woning of perceel zijn de indicatoren niet geschikt: ze erven de beperkingen van de allocatie, die een regionale vraag verdeelt en geen plek voorspelt.
Belangrijkste onzekerheden
- Beleidsontwikkeling: toekomstige versoepeling of aanscherping van restricties (bijvoorbeeld stikstof- of natuurbeleid) kan grote invloed hebben, maar is exogeen verondersteld.
- Ruimtelijke data: planbestanden en beleidsgrenzen zijn samengesteld uit verschillende bronnen en bevatten interpretatie-onzekerheid.
- Overdraagbaarheid van schattingen: de prijsfunctie, de geschiktheid voor werken en de herontwikkelingskans zijn geschat op een waarnemingsperiode en worden toegepast op zichtjaren ver daarna; de aanname is dat de verbanden overdraagbaar zijn. Restricties werken niet via een geschatte gevoeligheid maar als uitsluiting in de zeef.
- Externe modellen: onzekerheden in de TIGRIS-uitkomsten werken direct door in de RuimteScanner. Na het laatste jaar waarvoor de claims doorlopen groeit de vraag niet meer, en dan komen verschillen tussen varianten uit de ruimtelijke sturing en niet uit extra vraag.
- Temporaliteit: het gebrek aan dynamische terugkoppeling tussen vraag, aanbod en beleid vergroot de onzekerheid over langere tijdshorizonten.
Gebruikssuggesties en beperkingen
De RuimteScanner is geschikt voor:
- Beleidsverkenningen, bijvoorbeeld met de WLO-scenario’s, voor de Planmonitor NOVI en onder klimaatscenario’s;
- Ruimtelijke impactanalyses op regionaal of nationaal niveau;
- Vergelijking van beleidsvarianten in termen van ruimtebeslag, verdeling en effecten.
Niet geschikt voor:
- Voorspellingen op perceels- of projectniveau; welk perceel wordt herontwikkeld volgt uit een vaste trekking tegen de kans en is geen voorspelling;
- Waardering van individuele planlocaties;
- Taxatie van grond of vastgoed: de prijzen in het model zijn hedonische schattingen per cel en woningtype en geen waardering van een object.