Waterberging in bebouwd gebied
Deze indicator zet de bergingsopgave bij hevige neerslag in bestaand bebouwd gebied af tegen de blauw-groene bergingscapaciteit die in het zichtjaar beschikbaar komt. Hij wordt per casus en per zichtjaar berekend, gerapporteerd op een grid van 500 meter en geaggregeerd per provincie en voor heel Nederland.
Let op: dit is de indicator die de stedelijke bergingsopgave (vraag) en de gerealiseerde retentie (aanbod) boekhoudt. Niet te verwarren met de sector waterberging, de landgebruiksklasse die per waterbergingsregio wordt gealloceerd om het veen nat te houden. Die staat beschreven in Uitwerking waterberging.
Plaats in de boom
De indicator hangt onder elke casus en elk zichtjaar:
/Indicatoren/<casus>/Zichtjaren/<jaar>/Waterberging
De definitie erft van het basisjaar (container Waterberging := Basisjaar/Waterberging, cfg/main/Templates/Indicatoren/Waterberging.dms) en voegt via #include<Aanbod.dms> het zichtjaar-aanbod toe. De vraag wordt op het AdminDomain van 25 meter bepaald en daarna gesommeerd naar het rapportagegrid van 500 meter (Grid_ref = '500m', Geography/rdc_500m).
Vraag
De vraag is de bergingsopgave bij een hevige neerslaggebeurtenis. Hij wordt eenmalig in het basisjaar bepaald (Basisjaar/Waterberging in cfg/main/Templates/Indicatoren_T/Basisjaar.dms) en per zichtjaar overgenomen:
Vraag = WaterdiepteBijHevigeNeerslag x NrMeter2PerCell x BestaandBebouwdGebied
De waterdieptekaart komt van Deltares en staat in SourceData/Water. Welke kaart wordt gebruikt bepaalt de parameter Kans_ref: die stond tot augustus 2026 op 100 en staat sindsdien op 1000, dus de indicator rekent nu met WaterdiepteBijHevigeNeerslag_T1000 in plaats van de T100-kaart. Beide zijn rasters van 25 meter; de T100-kaart is van december 2025, de T1000-kaart van januari 2026. Bij een zwaardere bui staat er meer water, dus de opgave is met die omzetting groter geworden en de ingevulde fractie navenant kleiner. Een openstaand punt daarbij: de omschrijving in de configuratie noemt bij allebei de kaarten een bui van 70 mm in twee uur, en dat kan voor een 1/1000-gebeurtenis niet kloppen. De kaartinhoud zelf is niet nagerekend.
Het masker BestaandBebouwdGebied is de eigen begrenzing bebouwd gebied (BaseData/Omgeving/BBGSamengesteld), met het peiljaar uit ModelParameters/BegrenzingBebouwdGebied_jaar. Dat zijn vlakken op volle resolutie, dus dorpen en dorpsranden vallen erbinnen en verspreide bebouwing erbuiten. Buiten die begrenzing is de opgave nul.
In het basisjaar geldt Restvraag = Vraag. Dat is een bewuste aanname: eventueel al aanwezige bergingscapaciteit telt als verbruikt, en alles wat de indicator in een zichtjaar aan aanbod optelt komt daar bovenop.
Aanbod
Het aanbod is de extra bergingscapaciteit in m3 die door blauw-groene maatregelen in het zichtjaar beschikbaar komt (Aanbod.dms). Het wordt per cel van 25 meter bepaald en gesplitst naar cellen waar de allocatie wel of niet heeft toegeslagen:
Aanbod/Totaal = WaarAllocatieHeeftPlaatsgevonden/Totaal + WaarGeenAllocatieHeeftPlaatsgevonden/Totaal
De scheidslijn is Stand/Sector_rel. Die is gevuld zodra de allocatie de cel sinds het basisjaar heeft aangeraakt, dus de tweede tak gaat over alles wat sindsdien onaangeroerd is gebleven.
Maatregelen en bergingscapaciteit
Elke maatregel is een oppervlak maal een fractie maal een bergingscapaciteit in m3 per m2. Die capaciteiten staan in Classifications/WaterretentieK, met als bron de tabellen aanleg- en beheerkosten van Deltares.
| Maatregel | m3/m2 | Bij nieuwe ontwikkeling | In bestaand gebied |
|---|---|---|---|
| GroenDak | 0,01 | wonen, werken, verblijfsrecreatie | ja, op de bestaande daken |
| BlauwDak | 0,10 | alleen wonen | nee |
| Halfverharding | 0,05 | wonen, werken, verblijfsrecreatie | ja, via de BGT |
| Wadi | 0,30 | wonen, werken, verblijfsrecreatie | ja, via de BGT |
| HolleWeg | 0,10 | nee | ja, via de BGT |
| DoorlatendGroen | 0,05 | alleen wonen, alleen op hoge gronden | ingebouwd, bron nog leeg |
| BergingOpWater | 0,50 | alleen wonen | ingebouwd, bron nog leeg |
| Waterplein | 0,75 | nee | nee |
| InfiltratieveldMetOpslag | 0,80 | nee | nee |
| Infiltratiekratten | 0,40 | nee | nee |
De onderste drie staan in de klassificatie maar worden nergens toegepast: er is geen kaart die zegt waar ze liggen of kunnen liggen. Dat is precies wat de vlag HeeftBenodigdeVelddata regelt. De subset MetBenodigdeVelddata bevat de vijf maatregelen die in bestaand gebied uit een oppervlaktekaart kunnen worden afgeleid, en de bestaand-gebied-tak loopt daaroverheen. De klassificatie draagt ook aanleg- en onderhoudskosten per m2; die worden door deze indicator niet gebruikt, want er is nog geen kostenindicator voor waterberging.
Naast WaterretentieK staat er een ongebruikte WaterretentieKOrg in de configuratie: de oorspronkelijke aanlevering van acht maatregelen, in 2025 door Deltares geleverd voor het PBL-project Herijking klimaatrisico’s NAS. Verschil met de reeks die nu gebruikt wordt: DoorlatendGroen en BergingOpWater zijn erbij gekomen, en de wadi is van 0,35 naar 0,30 m3/m2 gegaan.
Waar (her)ontwikkeling heeft plaatsgevonden
Voor cellen waar wonen, werken of verblijfsrecreatie is gealloceerd wordt het aanbod uit het ontwikkelpakket afgeleid. Bij wonen telt het aanbod op uit zeven onderdelen:
- Groene en blauwe daken op de nieuwe panden, over de pandfootprint uit de stand, afgekapt op het celoppervlak.
- Halfverharding op het verharde uitgeefbare terrein en, met een eigen fractie, op het verharde openbare terrein.
- Wadi’s op het uitgeefbare en het openbare gras.
- Doorlatend groen op het deel van het gras dat geen wadi wordt, en op het overige groen, dus het niet-gras deel.
- Berging op het wateroppervlak van het ontwikkelpakket, via peilopzet.
De terreinaandelen komen uit het ontwikkelpakket van de cel (OP_Buurt/Terreinoppervlakte, uitgesplitst naar uitgeefbaar en openbaar en naar verhard, gras, overig groen en water). Voor gealloceerde BAG-nieuwbouw is er geen ontwikkelpakkettypologie om op te steunen en valt de berekening terug op de werkelijke pandfootprint plus de standaardaannames uit ModelParameters/Wonen: de helft van het restterrein is uitgeefbaar, tien procent daarvan is verhard en veertig procent van het groen is gras. BAG-nieuwbouwcellen worden herkend aan de expliciete vlag IsBAGnieuwbouwWonen en niet meer aan een lege OP_rel, want sinds #550 hebben ook BAG-cellen een gematchte OP. In de BAG-tak zit geen water; dat staat als aandachtspunt in de code.
Twee begrenzingen zitten in de wonen-tak zelf. Doorlatend groen telt alleen op de hoge gronden (NbSOPToepassingsgebied/Hoog_NL, de cellen zonder overstromingsdiepte), want infiltreren in de laaggelegen delen levert geen berging op. En de fractie doorlatend groen wordt begrensd op wat er na de wadi-fractie overblijft, zodat hetzelfde gras niet twee keer wordt ingezet.
Werken en verblijfsrecreatie lopen via een gedeeld sjabloon (WerkenEnVerblijfsrecreatie) en kennen vier termen: groene daken, halfverharding op uitgeefbaar en openbaar verhard terrein, en wadi’s op uitgeefbaar en openbaar gras. Geen blauwe daken, geen doorlatend groen en geen berging op water. Zij hebben geen ontwikkelpakketten, dus de terreinaandelen komen uit VariantParameters/FractiesGroenInWerken en FractiesGroenInVerblijfsrecreatie. Verblijfsrecreatie telt alleen mee wanneer die sector in ModelParameters/SectorAllocRegio actief is; staat hij uit, dan valt de term uit de som.
Waar geen (her)ontwikkeling heeft plaatsgevonden
Voor de overige cellen zijn er twee termen.
Groene daken op de bestaande bebouwing: het dakoppervlak maal FractieGroenDakBestaandeBouwIn2050 maal de bergingscapaciteit van een groen dak. Het dakoppervlak is de som van de pandfootprint van wonen en werken in het basisjaar. De footprint van verblijfsrecreatie telt daar niet bovenop, ook al bestaat die uit echte panden. Logiespanden vallen via vbo_gebruiksdoel_plus_ref onder de Jobs6-subsector Ov_consumentendiensten en zitten daarmee al in de werken-footprint. Wonen plus werken dekt zo de hele BAG-pandfootprint, op de restcategorie overige gebruiksfunctie na.
Maatregelen op overig terrein: voor elk van de vijf maatregelen met velddata levert de BGT een capaciteitskaart in m2 (SourceData/Grondgebruik/BGT), die maal de variantfractie en maal de bergingscapaciteit gaat. De kaarten voor halfverharding, wadi en holle weg worden op 2,5 meter uit de BGT-vlakken afgeleid en naar 25 meter opgeteld. De kaarten voor doorlatend groen en berging op water staan nog op nul, in afwachting van de invoer voor de bestaande stad; hun variantfracties staan op dit moment ook op nul, dus die twee maatregelen zijn nu alleen in nieuwe ontwikkeling actief.
Fracties per variant
Welk deel van elk oppervlak daadwerkelijk als maatregel wordt uitgevoerd staat per variant in VariantParameters/VariantK. Welke varianten er zijn hoort bij de toepassing en niet bij het model; ter illustratie de waarden van de vier varianten uit Toepassing NL2120, waar BAU en BAU2 een terughoudende inschatting hanteren en de twee NbS-varianten een ambitieuze.
| Parameter | BAU | BAU2 | NbSMax | NbSGenuanceerd |
|---|---|---|---|---|
FractieGroenDakNieuwbouw | 0,30 | 0,30 | 0,00 | 0,00 |
FractieBlauwDakNieuwbouw | 0,00 | 0,00 | 1,00 | 0,70 |
FractieHalfverhardingNieuwbouwUitgeefbaar | 0,10 | 0,10 | 0,30 | 0,30 |
FractieHalfverhardingNieuwbouwOpenbaar | 0,10 | 0,10 | 0,50 | 0,50 |
FractieWadiNieuwbouwUitgeefbaarGras | 0,05 | 0,05 | 0,30 | 0,30 |
FractieWadiNieuwbouwOpenbaarGras | 0,10 | 0,10 | 0,50 | 0,50 |
FractieDoorlatendGroenNieuwbouw | 0,00 | 0,00 | 1,00 | 1,00 |
FractieBergingOpWaterNieuwbouw | 0,00 | 0,00 | 1,00 | 1,00 |
FractieGroenDakBestaandeBouwIn2050 | 0,25 | 0,25 | 0,40 | 0,40 |
FractieWaterretentieCapaciteitHalfVerharding | 0,01 | 0,01 | 0,50 | 0,50 |
FractieWaterretentieCapaciteitHolleWeg | 0,10 | 0,10 | 0,30 | 0,30 |
FractieWaterretentieCapaciteitWadi | 0,05 | 0,05 | 0,50 | 0,50 |
FractieWaterretentieCapaciteitDoorlatendGroen | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
FractieWaterretentieCapaciteitBergingOpWater | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
De bovenste acht gelden bij nieuwe ontwikkeling, de onderste zes in bestaand gebied. Groen en blauw dak wisselen elkaar af: in de NbS-varianten gaat het nieuwbouwdak van groen naar blauw, en dat is een tienvoudige bergingscapaciteit per m2. De laatste twee regels horen bij de kaarten die nog op nul staan.
Restvraag, afname en relatief
Op het grid van 500 meter worden vraag en aanbod tegen elkaar weggestreept:
| Attribuut | Formule | Betekenis |
|---|---|---|
Restvraag | Vraag min Aanbod | resterende opgave, kan negatief zijn bij overcapaciteit |
RestvraagPositief | max(Restvraag, 0) | nog niet ingevulde opgave |
Afname | Vraag min RestvraagPositief | deel van de opgave dat is ingevuld, begrensd op de vraag |
Relatief | Afname gedeeld door Vraag | fractie van de opgave die is ingevuld, 0 tot 1 |
De begrenzing op nul heeft een gevolg dat bij het lezen van de kaart telt: aanbod boven de opgave in dezelfde gridcel verdwijnt uit de indicator, en aanbod in een gridcel zonder opgave telt helemaal niet mee. Nieuwbouw buiten bestaand bebouwd gebied levert dus wel maatregelen op, maar geen zichtbare afname.
Afname wordt als tif weggeschreven: Waterberging_Afname_<jaar>_m3_<studiegebied>.tif.
Per provincie en voor heel Nederland
PerRegio aggregeert het grid van 500 meter naar provincie (SourceData/RegioIndelingen/Provincie, via poly2grid) en PerNL telt het hele land op. Beide geven Vraag, Restvraag, RestvraagPositief, Afname en Relatief. Let op dat Relatief per regio uit de opgetelde vraag en afname wordt berekend en dus niet het gemiddelde is van de gridwaarden.
Aannames en beperkingen
- De opgave is een basisjaargrootheid. De waterdieptekaart en de begrenzing bebouwd gebied zijn die van het basisjaar en veranderen niet mee met het zichtjaar, dus stedelijke uitbreiding vergroot de opgave niet en verdichting binnen de begrenzing evenmin. Alleen het aanbod is dynamisch.
- Bestaande bergingscapaciteit telt als verbruikt. De indicator meet de verandering ten opzichte van het basisjaar en niet het absolute tekort.
- Vraag en aanbod worden pas op 500 meter tegen elkaar weggestreept. Binnen die 500 meter doet de ligging van maatregel en plas niet mee, en er is geen afstroming tussen gridcellen.
- Het aanbod is een rekensom van oppervlakken maal fracties maal kentallen, geen hydrologische berekening. Er zit geen leegloop, geen verzadiging en geen buiverloop in.
- Een cel die aan de sector waterberging wordt toegewezen valt in geen van beide takken: hij telt niet als nieuwe stedelijke ontwikkeling en niet meer als onaangeroerd bestaand gebied. In bebouwd gebied komt dat zelden voor, want de bergingsclaim landt in het veen.
- Doorlatend groen en berging op water zijn wel ingebouwd maar in bestaand gebied nog niet gevuld. Zolang die kaarten leeg zijn is het verschil tussen de varianten in bestaand gebied kleiner dan de parameters suggereren.
Historie
Tot augustus 2026 telde de dakensom in de bestaand-gebied-tak ook de footprint van verblijfsrecreatie mee, boven op wonen en werken. Logiespanden zaten daardoor twee keer in het dakoppervlak. Landelijk ging het in basisjaar 2023 om 10,8 miljoen m2 op een dakensom van 971 miljoen m2, oftewel 1,11 procent, verspreid over ruim 96.000 cellen van 25 bij 25 meter. Omdat de restvraag per gridcel op nul wordt afgekapt, woog die overschatting lokaal zwaarder dan het landelijke percentage suggereert. De achtergrond staat bij #364.
In dezelfde maand is de vraagkant van de 1/100-bui naar de 1/1000-bui gegaan, zie hierboven.
Configuratie
- Indicator:
/Indicatoren/<casus>/Zichtjaren/<jaar>/Waterberging(cfg/main/Templates/Indicatoren/Waterberging.dms, metWaterberging/Aanbod.dmsenWaterberging/Aanbod/WaarAllocatieHeeftPlaatsgevonden.dms). - Vraag-basis:
Basisjaar/Waterberging(cfg/main/Templates/Indicatoren_T/Basisjaar.dms), metGrid_ref = '500m'enKans_ref = '1000'. - Waterdieptekaarten:
SourceData/Water/WaterdiepteBijHevigeNeerslag_T100en_T1000(cfg/main/SourceData/Water.dms). - Maatregelen en bergingscapaciteit:
Classifications/WaterretentieK(cfg/main/Classifications.dms). - Capaciteitskaarten bestaand gebied:
SourceData/Grondgebruik/BGT(cfg/main/SourceData/Grondgebruik/bgt.dms). - Fracties per variant:
VariantParameters/VariantK(cfg/main/VariantParameters/VariantK.dms). - Export:
Waterberging_Afname_<jaar>_m3_<studiegebied>.tifuit de indicator zelf, plusWaterberging_RestvraagPositiefin de oplevering (Templates/Indicatoren_T/Export.dms).
Zie ook Uitwerking waterberging voor de sector waterberging, Verharding voor de verhardingsgraad die mede bepaalt hoeveel hemelwater niet kan infiltreren, en Ontkoppelde bestanden voor de BGT-capaciteitskaarten die als tif worden weggeschreven en teruggelezen.